Agenda

Foto's Hein Folkers, tekst Koos Meisner

Stad UIT zicht?
Kinderen krijgen er letterlijk en figuurlijk de ruimte. In het karaktervolle pand, een rijksmonument, kunnen ze fijn op verkenning en vinden ze achter elke deur een uitdaging. Net als in de grote, natuurlijk tuin, in het vroege voorjaar vol bloeiende stinsenplanten. Overal valt iets te ontdekken! En achter de tuin is op haast natuurlijke wijze een merkwaardig bos gegroeid. Met biodiversiteit en veel vogels. En dat in de onmiddellijke nabijheid van het centrum bij drukke uitvalswegen…

'Langgerekt woonhuis onder zadeldak, aan een zijde aangebouwd aan nr. 231. Twee schoorstenen op de nok. Zes 6-ruitsvensters, met de deur geconcentreerd in de rechterhelft der voorgevel.' Zo wordt het droogjes genoemd in de omschrijving van het monument Damsterdiep 233 waar nu de buitenschoolse 'Villa Petit Paradis Damsterstede' in zit. Niks over de prachtige ook monumentale tuin achter die nummers 231 en 233 trouwens… Huis en tuin stammen uit de tijd dat hier het Damsterdiep nog stroomde. Rond 1900 waren achter huis en tuin weilanden totdat het Eemskanaal (1877) werd gegraven.

Dit deel van het 'Buiten-Damsterdiep' werd gedempt in 1951 met het puin uit de verwoeste binnenstad. Het gebied tussen Damsterdiep en Eemskanaal was toen allang een strook met molens en houtzagerijen. De tuin ligt dan ook aan het 'Balkgat'. (Volgens Wikipedia is een balkengat (in Noord-Nederland balkgat) een ondiepe watergang waarin de voorraad boomstammen van een houtzaagmolen of houtzagerij wordt bewaard totdat deze verder kunnen worden verwerkt.)
Het gebied werd een industriegebied, maar deze huizen en de tuin bleven gespaard.

In de jaren '70 raakt het industriegebied in verval, houtzagerij en balkgat verdwijnen en aan de westkant worden huizen gebouwd. Maar direct achter de tuin blijft een voormalig industrieterrein braak liggen. Rondom en tussen betonplaten groeit een bos, het 'Betonbos', zo genoemd door haar alternatieve bewoners. Na ruim 15 jaar moeten deze bewoners en wellicht het bos nu weg omdat de stad in de 'Eemskanaalzone' nieuwbouw wil realiseren. Een triest (voor)uitzicht voor een prachtige monumentale tuin?

Wat is de formele kant van zaken?
Het gebied is particulier eigendom. Op het gebied is nog steeds van toepassing een oud bestemmingsplan Sontweggebied en Damsterdiep. Dit bestemmingsplan geeft het 'Betonbos' de bestemming "Bedrijventerrein 1" met een aanduiding "Archeologie 2". Bedrijfsbebouwing met een maximale bouwhoogte van 11m is hier toegestaan met een maximaal bebouwingspercentage van 60%. Ophogen en het verwijderen van bomen is verbonden aan een vergunning met betrekking tot eventuele archeologische waarden van het gebied.

In de Stedelijke Ecologische structuur 2014 van de gemeente Groningen wordt het gebied aangeduid als 'Ecologisch kerngebied groen'. Logisch als je de grootte van het geheel en naar de biodiversiteit van het gebied kijkt. Het 'Betonbos' heeft namelijk (momenteel) meer dan 350 zeer verschillende soorten bomen met een stamomvang groter dan 20 cm op 1,20m hoogte. Een groot deel daarvan is ouder dan 15 jaar. De aanwezigheid van spechten wijst op ouder bomen bestand van 30 tot 50 jaar. Ook oudere topografische kaarten lijken dat uit te wijzen. Het 'Betonbos' is een belangrijk foerageergebied voor vleermuizen. In het gebied leven vele insecten. Verder is het gebied van groot belang als rust en nestelgebied voor vogels. In het 'Betonbos' is op diverse plekken een echte bosstructuur ontstaan bestaande uit een boomlaag, struiklaag en een kruidlaag. En het 'Betonbos' bestaat zeker niet voor het grootste deel uit betonverharding.

De gemeentelijke verkenning 'Wonen op het Water' van februari 2018, bevat foto's en kaarten op zogenaamde informatie panelen met de aanduiding groene stadsontwikkeling 'stadsbos' voor de gezamenlijke locatie van de monumentale tuin en het 'Betonbos'.
(Zie https://gemeente.groningen.nl/eemskanaalzone.)

Tijdens de vergadering van de raadscommissie Ruimte & Wonen op 4 april 2018 wordt het raadsvoorstel 'Stad aan het Water: Ontwikkelingsstrategie Eemskanaalzone' gepresenteerd. Alhoewel het Betonbos aan het Eemskanaal ligt, wordt het niet genoemd in het raadsvoorstel. Bewoners van de Eemskanaalzone hebben tijdens de commissievergadering ingesproken om hun zorgen hierover kenbaar te maken, maar de gepresenteerde ontwikkelingsstrategie Eemskanaalzone werd vastgesteld. Het lijkt voor het 'Betonbos' zo de kant op te gaan van (heel traditioneel) kaalslag, zand erover en zo goedkoop en zo hoog mogelijk volbouwen met als resultaat een totaal versteende omgeving zoals de zuidkant van het Eemskanaal.

Gek genoeg wordt daarna op 26 september 2018 de structuurvisie Next City vastgesteld en aan de inwoners van Groningen gepresenteerd met daarin het 'Betonbos' samen met de monumentale tuin als 'Groene Stadsontwikkeling, Stadsbos'. Merkwaardig…

Uiteraard is de gemeenteraad, voor de vaststelling van een nieuw bestemmings- of omgevingsplan nog aan zet. De gemeente is geen eigenaar van de grond, kan dus geen 'groen' afdwingen, maar hoeft ook geen woningbouw toe te staan. Een leuke onderhandelingspositie? En met Groen Links als grootste partij ….

Foto's Hein Folkers, tekst Koos Meisner

 

* * * * * * *

Stad UIT zicht?
Een niet al te oud gasthuis aan een drukke, je rijdt er zo voorbij, verkeersader. Gebouwd aan de toenmalige Singelweg, de weg langs de vroegere vestinggracht. Er hangt, als op meer historische plekken in de stad, een informatiebord geplaatst door de Vrienden.

Stad IN zicht?
Het Typografengasthuis ligt nu aan de Petrus Campersingel.
Het is in 1903 gebouwd in opdracht van het Groninger Boekverkoperscollege en was bedoeld om kapitaal van de stichting (pensioengelden) te beleggen.

In 1891 al wilde men straatjes met arbeiderswoningen voor de verhuur te bouwen, maar de gemeente was bang voor het ontstaan van een nieuwe sloppenbuurt. Het was de tijd van het ontstaan van de woningwet van 1901 met haar grote aandacht voor licht, lucht en hygiëne. Uiteindelijk kreeg men toestemming voor het bouwen van een 'Hofje'. Op enkele bejaarde typografen na, betaalde iedereen huur. Maar de leden van het Typografen Pensioenfonds hadden korting.

In 1972 werden de woningen in het gasthuis verkocht aan particulieren. Op dat moment waren dit soort woningen erg populair bij studenten. Een aantal van hen kocht het huis dat ze huurden, enkelen wonen er nu nog. De leden van het pensioenfonds die er op dat moment nog in het gasthuis woonden, mochten er tot hun dood blijven wonen. Het beheer van het ongedeelde eigendom (tuin, poort en dergelijke) werd overgedragen aan de Stichting Typografengasthuis. Sindsdien zijn veel huizen gemoderniseerd. Sommige bewoners kochten het naastgelegen huis erbij. Het uiterlijk van het gasthuis is echter vrijwel onveranderd gebleven. Geschilderd mag er bijvoorbeeld alleen met kleuren uit het schildervoorschrift.

In 1995 werd het Typografengasthuis rijksmonument. Er wonen ruim zestig mensen die de verantwoordelijkheid voor het gasthuis en natuurlijk de tuin delen. Bij het honderdjarig bestaan van het gasthuis in 2003, schreef Rutger Kopland het gedicht 'Hof'. Het gedicht werd gezet in hardsteen en aangebracht in het plaveisel bij het hofjescomplex. De Vrienden spannen zich in voor 'plek gebonden bouwen'. De ontwikkeling van het naastgelegen UMCG houdt, getuige de bijstaande foto bepaald geen rekening met het al bestaande.

Foto's Hein Folkers, tekst Koos Meisner

 

* * * * * * *

Stad uit zicht?
Alle blaadjes hebben zich op de 1e foto door de herfstwind gedreven in de geul verzameld. Een geul op deze plek?
Deze 'wadi', een verzamelbekken bij extreme neerslag, en iets verderop de biologische moestuin producerend voor de voedselbank, vormen een groot contrast met de oorspronkelijke invulling van dit gebied…. namelijk…. een ringweg in het Pioenpark.

Het Pioenpark maakt samen met het Molukkenplantsoen en de Hamburgervijver deel uit van de groengordel rond de noordelijke en oostelijke vooroorlogse wijken De Hoogte, Korrewegwijk en Oosterparkwijk. In de uitbreidingsplannen voor de stad van H.P Berlage en H.P.J. Schut uit 1932 was op de plaats van deze gordel een oostelijke ringweg gepland. (Met toen al de pas recent aangelegde Eltjo Ruggebrug over het Eemskanaal.) Hiervoor was een grote zone gereserveerd, ook wel Berlage-tracé genaamd, maar uiteindelijk werd de ringweg, door het veel sneller dan gedacht groeiende autoverkeer, geschrapt. Pas in de jaren '80 kwam er een oostelijke ringweg tussen Lewenborg en Oosterhogebrug. De strook ten oosten van de Oosterparkwijk tot aan het Van Starkenborghkanaal was bestemd als industrieterrein, maar na de Tweede Wereldoorlog werd een groot deel daarvan alsnog voor woningbouw bestemd, deels onder de naam West-Indische buurt. In 1942 al werd een grote vijver gegraven die als waterberging voor de centrale riolering diende. Na de oorlog werd deze vijver opgenomen in het Pioenpark.
De geul (met blaadjes) op de 1e foto laat de plek zien waar de kleigrond al was weggegraven om het zandbed voor de weg te storten. Foto 2 toont de biologische moestuin op de plek waar auto's hadden kunnen razen.

  
Foto's Hein Folkers, tekst Koos Meisner

* * * * * * *

Stad uit zicht?
Het lijkt privégebied, maar het is publieke ruimte spannend ingericht voor kinderen. Kinderen gingen er naar school, later liepen minder bemiddelden door de poort.

In de Mauritsstraat (tegenover nr. 10) in de stad Groningen ontwikkelt tuin- en natuurliefhebber Peter Bulk sinds 1999 op een binnenterrein van ca. 2000 m2 een zeer gevarieerd stadsnatuurgebiedje. In het noordelijkste stukje van de tuin staan nog muurdelen overeind, resten van de school die hier stond. "Ger Roosjen, een landschapsarchitect van de gemeente ontwierp de tuin destijds, samen met buurtbewoners die het voortouw namen bij het realiseren van deze stadstuin met bijzondere (o.a. stinse) planten. Hij tekende op de muur van de voormalige school welke stukken de sloper moest laten staan." Die gereformeerde lagere school werd later uitgebreid en gebruikt als gemeentelijk huisvestingsbureau. In 1998 is de heemtuin officieel geopend, met de onthulling van een kunstwerk van Jan van Baren. Toenmalig wethouder René Paas verrichte de openingshandeling in bijzijn van alle buurtbewoners die zich hadden ingezet voor deze bijzondere stadstuin.

In het zuiden van de tuin kom je via kruip-door-sluip-door paadjes bij de plek waar takken staan om hutten mee te bouwen. De tuin is opengesteld voor alle liefhebbers.

  
Foto's Hein Folkers, tekst Koos Meisner

* * * * * * *

Stad uit zicht?
Tussen Tuinbouwdwarsstraat 9 en 17 bevindt zich een poort naar een binnenterrein.
Op dit terrein zijn schoolgebouwen verbouwd tot appartementen. Verder staat er een voormalig klooster met een grote, deels ommuurde tuin. Het werd in 1919 gebouwd in opdracht van het kerkbestuur van de Heilig Hart kerk naar het ontwerp van de Groninger architect A.Th. van Elmpt. De eerste bewoonsters, zusters Franciscanessen van de Heilige Familie, werkten in de thuiszorg voor mensen van alle gezindten. Ook vingen zij in het klooster ouderen op, die niet meer thuis konden wonen. Het klooster maakte deel uit van een katholieke ‘enclave’ tussen de Moesstraat en de Tuinbouwdwarsstraat.
In 1914 werden Heilig Hart kerk en pastorie gebouwd, in 1916 een lagere school gevolgd door het klooster en een verenigingsgebouw in 1919. In 1922 kwam er nog een bewaarschool bij met een klooster voor de zusters van Liefde, die het onderwijs behartigden. De Heilig Hart kerk met pastorie zijn (op de toren na) afgebroken in 1994, de rest staat er nog.

  
(Bron: Vrienden bulletin nummer 92; tekst Koos Meisner, foto's Hein Folkers)